L’HISTOIRE CRÉERAIT-ELLE DES ÉMOTIONS ?
Christian Gouerou
L’historien Marc Bloch (1886-1944) écrit dans
son livre L’Étrange Défaite, en 1940 : « Il est
deux catégories de Français qui ne compren
dront jamais l’histoire de France, ceux qui
refusent de vibrer au souvenir du sacre de
Reims ; ceux qui lisent sans émotion le récit de la fête de
la Fédération. »
Pour bien mesurer le propos, il faut le replacer dans
la période qui suit la débâcle. Marc Bloch nous confie
son appartenance à la France. Son émotion, légitime,
vient aussi de son histoire : il est ancien combattant de
la Première Guerre mondiale, issu d’une famille juive
alsacienne qui a fait le choix en 1871 de quitter les
territoires annexés par l’Allemagne. Une judéité qu’il
ne revendique, écrit-il, « que dans un cas : en face d’un
antisémite ». Résistant, Marc Bloch a été arrêté, torturé,
puis exécuté le 16 juin 1944 par la Gestapo.
Quand l’historien nous parle de « ceux qui refusent
de vibrer au souvenir du sacre de Reims », il décrit bien
un sentiment. Il dit sa subjectivité. Et c’est heureux !
Historien des mentalités, il ouvre la voie à
l’anthropologie historique, il apporte à son métier des façons « de sentir et de penser »
(sous-titre d’un chapitre de son livre La Société féodale).
Mais alors, si nous ne vibrons ni au souvenir du sacre
des rois de France, ni à celui du premier anniversaire
de la prise de la Bastille, nous ne pourrions comprendre
l’histoire en France ? Comme le chantait Brassens, « Le
jour du 14 Juillet, je reste dans mon lit douillet. » Si
nous ne nous émouvons pas quand l’État répète que la
République est une et indivisible, nous serions hermé
tiques au savoir historique ? Cette verticalité du discours
et des actes, certains peuples colonisés en Afrique,
Océanie et Asie s’en souviennent toujours.
Il ne faut pas être naïf face à ceux qui affirment que
« leur » histoire est bien une science. Tandis que d’autres
(vae victis, malheur aux vaincus ?) dériveraient dangereusement dans l’histoire militante et s’écarteraient du chemin scientifique. L’histoire n’est pas manichéenne,
mais sa lecture le devient parfois !
D’autres avant nous ont posé la question : comment
peut-on être breton ?
Ainsi, pourrions-nous utiliser une autre expression que
« Traité d’union de la Bretagne à la France »
pour la date de 1532, qui entérine la défaite militaire de la guerre d’indépendance de 1487 à 1491 ?
On a vu des mariages forcés moins brutaux. Est-ce une
lecture militante ? Ou bretonne ?
Heureusement, l’Histoire est bien plus complexe.
C’est ce que nous montre notre dossier sur l’or blanc de
la Bretagne, le sel. Depuis le néolithique, l’antiquité
tardive, l’époque gauloise et romaine, depuis le temps des
ducs de Bretagne jusqu’au XIXe siècle, le sel a été symbole
de vie et de pouvoir. Objet essentiel d’échanges, il a été
une source de revenus pour les puissants. Et sa récolte
a créé au fil des siècles un véritable patrimoine breton.
En Bretagne, la musique appartient aussi au patrimoine.
Nous en parlons à travers le bagad Bleimor, né à
Paris après 1945, pépinière de talents qui donnera à la
Bretagne de grands noms, de Donatien Laurent à Alan
Stivell. Nous y consacrons un dossier dont le sous-titre
pourrait être « Transmission ».
Toujours à propos de la complexité du regard de
l’historien, laissons la plume à la médiéviste Laurence
Moal qui revient sur la bataille d’Auray de 1364 et comment,
au cours du XIXe siècle, s’inverse la lecture de cette
bataille : Charles de Blois, battu par le duc de Monfort
Jean IV, devient une figure martyre. Il est canonisé en 1904.
« Le champ de bataille initial se trouve finalement
intégré à un paysage commémoratif dominé par la
mémoire légitimiste, royaliste et catholique.
Son instrumentalisation révèle finalement les passions mémorielles
qui traversent la Bretagne aux XIXe et XXe siècles. »
Alors, à l’instar de Marc Bloch, que ce numéro d’Istor
Breizh vous apporte des émotions de lecture !
Christian Gouerou
HA KROUIÑ A RAFE AN ISTOR FROMOÙ?
Skrivañ a ra an istorour Marc Bloch (1886
1944) en e levr L’Étrange Défaite, e 1940:
“Daou rummad Gallaoued a zo ha na gom
prenint biken istor Bro-C’hall, ar re a nac’h
trivliañ e koun sakr Reims, ar re a lenn difrom
danevell gouel ar Federasion.”
Evit meizañ mat ar prepoz, eo dav adlakaat anezhañ er mare a zeu da heul an drouziwezh. Marc Bloch a ziskuilh deomp e aparchant da Vro-C’hall. E from, reizh, a zeu ivez eus e istor: brezeler eo bet er Brezel-Bed kentañ, ganet en ur familh yuzev elzasat hag he doa graet ar choaz kuitaat an tiriadoù hepken, e lâr da vat e yuzevegezh : a-dal
kentañ, kemeret gant Alamagn. “En un degouezh hepken, e lâr da vat e yuzevegezh : a-dal d’un enepyuzevour.”
Rezistant, Marc Bloch zo bet harzet, boureviet ha kaset d’ar marv d’ar 16 a viz Even 1944 gant ar Gestapo.
Pa gomz an istorour diwar-bouez “ar re na fell ket dezhe trivliañ e koun sakr Reims” e treskriv da vat ur santimant. Lâret a ra e subjektivelezh.
Eürusat tra ! Istorour ar speredennoù, e tigor an hent d’an antropologiezh istorel hag e tegas d’e vicher doareoù da « santout ha da soñjal » (istitl ur chabistr eus e levr La Société féodale).
Met neuze, ma ne dridomp ket nag e koun sakr rouaned Bro-C’hall nag e kentañ gouel e kentañ gouel deiz
ha-bloaz kemeridigezh ar Bastille, ne c’hellfemp ket kompren an istor e Bro-C’hall ? E-giz ma kane Brassens :
« Le jour du 14 juillet, je reste dans mon lit.” Ma chomomp difrom pa lâr hag adlâr ar Stad eo ar Republik unvan ha dirannus, e vefemp
ket kompren an istor e Bro-C’hall ?
Stad eo ar Republik unvan ha dirannus, e vefemp serr-kloz d’ar ouiziegezh istorel? Ar sell-se, a-blom war ar prezeg hag an aktoù n’eo ket bet ankouaet gant pobloù zo eus Afrika, Okeania hag Azia, trevadennet ma z’ int bet.
Arabat bezañ eeunik a-dal d’ar re a asur eo “o” istor ur skiant. Padal lod all (vae victis, gwa d’ar re drec’het ?) a zirollec’hfe en un doare dañjerus en istor liv ar stourm
ennañ hag a bellafe diouzh an hent skiantel. An istor n’eo ket manikean met a-wechoù e lenn a zeu da vezañ.
Tud all araozomp o deus savet ar goulenn : penaos bezañ breizhat ? E-giz-se, e c’hellfemp implij un droienn all estreget “Feur-skrid unaniezh Breizh ouzh Bro C’hall” evit deiziad 1532, gwiriekaet gantañ trec’h soudardel brezel an dizalc’hiezh eus 1491 da 1497 ?
Anavezet hon eus dimezioù dre heg n’int ket bet kengarv. Ul lenn a stourmer eo ? Peotramant a Vreizh ?
Eüruzamant eo an Istor kompleksoc’h a-se. Sed ar pezh a ziskouez hon teul diwar-bouez aour gwenn Breizh, an holen. Dibaoe an neolitik, an henistor diwezhat, mare galian ha roman, dibaoe mare duged Breizh betek an XIX kantved eo bet an holen simbol a vuhez hag a c’halloud. Tra diazez evit an eskemmoù, eo bet ur vammenn a c’hounidegezh evit ar c’halloudeien. Hag ur glad breizhek a zo bet krouet diwar an holena a-hed ar
c’hantvedoù.
E Breizh, ar muzik ivez a zo perzh er glad. Komz a reomp deus outañ dre bagad Bleimor, ganet e Pariz goude 1945, magerezh tud donezonet-kaer a roio da Vreizh anvioù meur, eus Donatien Laurent da Alan Stivell. Un teul a zo diwar-benn ar poent-se, e istitl a
c’hellfe bezañ “Treuzkas »
Diwar-benn komplekselezh sell an istorour c’hoazh, laoskomp ar bluenn gant
Laurence Moal istorourez ar Grennamzer, a zeu en-dro war emgann an Alre e 1364 ha penaos e-doug an XIX kantved, e eilpenner an doare da lenn
an emgann-se :
Charlez Bleiz, trec’het gant an dug Moñforzh Yann IV a zeu da vezañ ur skeudenn a ver
zherenti. Santelaet e voe e 1904.
“Erfin eo enframmet tachenn gentañ an emgann e-barzh ur skeudenn a verzherenti.
Moñforzh Yann IV a zeu da vezañ ur skeudenn a goun, sujet d’an eñvor a-du gant ar galloud, roueelour ha katolik. En diwezh e tiskuilh he implij a-wall-berzh ar virvidigezh stag ouzh ar vemor a-stroll a vez treuzet Breizh ganti en XIX vet hag en XXvet kantved.”
Neuze evel Marc Bloch, ra zegaso an niverenn-mañ eus Istor Breizh trivliadennoù lenn!

